คำว่า  ศพ  เป็นคำภาษาไทยที่มีรากศัพท์มาจากภาษาบาลีสันสกฤต  ภาษาบาลีว่า  ฉว   ภาษาสันสกฤตว่า  ศว  แปลว่า  ซากผี  ร่างคนตาย คนเราเมื่อตายไปแล้วคนอยู่ต้องทำพิธีตามสมควรแก่ฐานะ  ไม่ให้เกินฐานะชนิดที่ว่า  คนตายขายคนเป็น และไม่ควรปล่อยทิ้งไว้โดยไม่ทำอะไรเลย

การบอกหนทาง

          อนึ่ง  เมื่อผู้ป่วยหมดลมหายใจแล้ว  ถือว่าจิตหยั่งลงสู่ภวังค์  ยังดับไม่สนิท  ต้องทำความสงเงียบให้มากที่สุดเท่าที่จะเงียบได้  เพราะเกรงดวงจิตจะไม่แน่วแน่  และเขาใช้เทียนขี้ผึ้งหนักหนึ่งบาท  มีไส้ ๗ เส้น  จุดตามไว้จนหมดเล่มแล้วจึงถือว่าเป็นอันตายแน่

อาบน้ำศพ

แต่งตัวศพ

เมื่อได้ทำความสะอาดศพแล้ว ก่อนจะมัด เขาทำดังนี้  คือ

          ก.  หวีผม  การหวีผมศพ บางท่านว่าต้องหวี ๓ หน บางท่านว่าต้องหวีผมกลับไปข้างหน้าซีกหนึ่ง  หวีไปข้างหลังซีกหนึ่ง  ที่ต้องหวีดังนี้อธิบายว่า  สำหรับคนตายครึ่งหนึ่ง สำหรับคนเกิดครึ่งหนึ่ง  เมื่อหวีแล้วต้องหักหวีออกเป็นสองท่อนขว้างทิ้งเสีย  บางแห่งเขาหักหวีออกเป็น  ๓ ท่อน  แล้วกล่าวว่า   อนิจฺจํ   ทุกฺจํ   อนตฺตา  แต่ทางภาคอีสานเขาหวีลงอย่างเดียว  ห้ามหวีขึ้น  เมื่อหวีแล้วให้หักหวีเป็น  ๒  ท่อนแล้วทิ้งเลย

          ข. นุ่งผ้าและสวมเสื้อ  ใช้ผ้าขาวนุ่งชั้นแรก  เอาชายพกไปไว้ข้างหลัง  เอาเสื้อขาวสวม เอาทางที่มีดุมไว้ข้างหลัง  แล้วเย็บเนาเป็นตะเข็บตั้งแต่แขนมาหาเอวทั้งสองข้าง อธิบายว่า แต่งตัวให้ผีแล้วใช้เสื้อและผ้านุ่งอีกสำหรับหนึ่งสวมและนุ่งให้ หมายความว่า แต่งตัวให้ไปเกิด การนุ่งผ้าให้แก่ศพ ซึ่งนุ่งข้างหลังแล้วนุ่งข้างหน้านี้ มีคำอธิบายว่าที่ทำเช่นนั้น เพื่อให้พิจารณาว่า สัตว์ที่เกิดมาย่อมเกิดด้วยทิฐิมีอวิชชาปิดหลังปิดหน้า มีตัณหาเกี่ยวประสานกันดังเรียวไม้ไผ่ ดังนี้

          เสื้อและผ้านุ่งนี้ บางทีใช้เสื้อผ้าที่ใช้ตามธรรมดาไม่ใช้ผ้าขาว  แต่ในปัจจุบันนี้ เมื่ออาบน้ำและทำความสะอาดศพแล้ว จึงแต่งตัวนุ่งผ้าสวมอย่างปกติแต่ชั้นเดียว และว่างนอนไว้บนเตียง ทอดมือข้าวไปเพื่อให้ผู้ที่มาอาบน้ำศพรดน้ำที่มือด้วยน้ำหอมพอเป็นพิธีเท่านั้น

          ค. เงินใส่ปาก  เขาใช้เงินพดด้วงหรือเงินเหรียญจำนวนบาทหนึ่งห่อเหรียญผ้าขาวผูกไว้ห่างราวเกรียกหนี่ง  ลงไปในปาก การเอาเงินใส่ปากศพนี้มีความหมายแตกต่างกันอยู่เป็น ๓ ทาง คือ

                    ๒) ถือตามประเพณี โดยมีเรื่องเล่ามาว่า มีสามีภรรยาคู่หนึ่งอยู่ด้วยกันมาจนแก่ มีทองคำติดตัวมาอยู่บาทหนึ่ง สามีภรรยาต่างสัญญากันว่าไว้ว่า “ถ้าใครตายตายก่อนให้เอาทองคำบาทหนึ่งนี้ใส่ปากไปให้” ต่อมาสามีตายก่อน ภรรยาจึงเอาทองคำใส่ปากให้สามี  และนำศพไปเผา  ไฟไหม้ทองคำนั้นขาดไป  คงเหลือ ๓ สลึง  ครั้งนั้นพระมหากษัตริย์เกิดโลภเจตนา จะขอทองคำเรือนละบาทหนึ่ง  หญิงนั้นถวายทองคำ ๓ สลึง นั้นแด่พระมหากษัตริย์ ๆ ไม่ทรงรับ จะเอาให้เต็มบาท  หญิงม่ายเจ้าของทองคำจึงทูตว่า แต่ก่อนทองคำนี้หนักเต็มบาท ครั้งสามีตายจึงเอาใส่ปากสามีแล้วเอาไปเผาไฟ ไฟไหม้ทองคำขาดไปจึงเหลือเพียงเท่านี้  ขอพระองค์จงเป็นที่พึ่งแก่สัตว์ผู้ตายเถิด  พระมหากษัตริย์ได้ทรงฟังเกิดธรรมสังเวช  จึงประกาศเลิกไม่เอาทองคำจากราษฎร ด้วยเหตุนี้ ในกาลต่อมาผู้ที่ไม่มีทองถึงบาท จึงได้ใช้เงินใส่ปากศพแทนเป็นประเพณีกระทำสืบ ๆ มา

                    ๓) อีกทางหนึ่งกล่าวกันว่า  ใส่ไว้เพื่อให้เป็นค่าจ้างแก่สัปเหร่อที่จะนำไปเผาเพราะสมัยก่อน ราคาเงินบาทหนึ่ง ได้เป็นค่าจ้างอย่างงามแล้วและยังได้ผ้าผ่อนที่ปกคลุมศพกับของเล็ก ๆ น้อย ๆ ในการเผาศพเป็นพิเศษอีกด้วย

                   การที่ต้องเอาเงินใส่ไว้ในปากศพ  ไม่ไว้ในที่อื่น  เพราะสะดวกแก่การค้นหาถ้าไว้ที่อื่นก็จะหกปนกับเครื่องซับน้ำเหลืองศพหายได้หรือถ้าเจ้าภาพจะสัญญาให้ค่าจ้างภายหลังโดยไม่ใส่เงินไว้ในปากศพก่อน  สัปเหร่อจะไม่ยอมในเวลามัดศพเกรงว่าเจ้าภาพจะเกิดการบิดพลิ้วในภายหลัง  ในสมัยนั้น  เงินเป็นของมีค่ามากบางคนกว่าจะหาได้ถึงบาทหนึ่งเป็นการยากจำเป็นต้องมีใส่ปากศพไว้ให้เสร็จทีเดียว

          ฆ.  หมากใส่ปากศพ  สำหรับผู้กินหมาก เมื่อใส่เงินบาทลงไป ถ้ามีผู้ตายมีฟันพอเคี้ยวได้ ใส่หมากเจียนคำหนึ่งกับพลูจีบหนึ่ง  หักใส่ลงไปด้วยกัน ถ้าคนตายเป็นคนแก่มีฟันไม่สมบูรณ์ ใช้หมากตำใส่ปากให้  ทั้งนี้ ได้แต่เพียงว่า ผู้ตายเคยชอบจึงใส่ปากให้พอเป็นธรรมเนียม

          จ. กรวยดอกไม้ธูปเทียน  ดอกไม้ธูปเทียนนี้  มีธูป  ๑ ดอก  เทียน ๑ เล่ม ดอกไม้ ๑ ช่อหรือบางทีก็ใช้ดอกบัว ๑ ดอก  ใส่ในกรวยใบตองให้ศพประณมมือถือ  ได้ความว่าเพื่อจะได้ถือไหว้พระจุฬามณีบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์

มัดศพ

          เมื่อแต่งตัวศพเสร็จเรียบร้อยแล้ว จะต้องมีการมัดศพเรียกว่า  ตราสัง  ก่อนตราสัง  บางศพเขาทำถุงผ้าขาวสวมศีรษะ  สวมมือ  สวมเท้าทั้งสองข้างแล้วให้ถือกรวยดอกไม้ธูปเทียน  เครื่องตราสังใช้ด้ายดิบเส้นขนาดนิ้วก้อย  ทำเป็นบ่วงสวมคอเป็นบ่วงแรก  กล่าวคาถาว่า  ปุตฺโต  คีเว คือ  ห่วงลูกผูกคอ  บ่วงที่  ๒ รัดรอบหัวแม่เท้าและข้อเท้าทั้ง ๒ ข้างให้ติดกัน  กล่าวว่า ธนํ  ปาเท คือ  ห่วงทรัพย์ผูกเท้า  บ่วงที่ ๓ รัดรอบหัวแม่มือและข้อมือทั้ง ๒ ข้างให้ติดกันประณมมือไว้ที่อก  กล่าวคาถาว่า  ภริยา  หตฺเถ  คือห่วงภรรยาผูกมือ

          การทำบ่วงสวมคอ ผูกมือและผูกเท้าเป็น ๓ บ่วงด้วยกันนั้น มีความหมายผูกเป็นผูกเป็นโครง ๔ สุภาพไว้ดังนี้

 .....หน้าต่อไป....