โลงและการเบิกโลง

          ข. การเบิกโลง  โลงที่บรรจุศพนั้น  เมื่อต่อหรือซื้อมาแล้ว  สัปเหร่อเป็นผู้ทำพิธีเบิกโลง  คือ  เอาไม้ไผ่มาเกรียกขนาดนิ้วก้อย ยาวประมาณเกรียกหนึ่งผ่าข้างหนึ่งไว้สำหรับคาบกับปากโลง  และผ่าปลายอีกข้างหนึ่งสำหรับคาบด้ายสานสิญจน์ทำดังนั้น  ๘  อัน  เรียกว่า  ไม้ปากกา  เจ้าภาพศพต้องจัดหากระทงเล็ก ๆ ใส่กุ้งส้าปลายำ ๘ กระทง  เทียนเล่มเล็ก ๙ เล่ม (สำหรับทำน้ำมนต์ ๑ เล่ม ใช่ติดปากโลง ๘ เล่ม)  และด้ายสายสิญจน์กลุ่มหนึ่ง   น้ำสำหรับทำน้ำมนต์ขันหนึ่งกับเงินอีก ๖ สลึง  สัปเหร่อจะเอาไม้ปากกามาคีบเข้ากับปากโลงทางด้านยาวด้านละ ๔ อันวงด้ายสายสิญจน์อย่างหย่อน ๆ ให้ปลายปากกาคาบไว้จนรอบ วาง  กระทงกุ้งส้าปลายำ ตามปากโลงข้างไม้ปากกานั้นและจุดเทียน ๑ เล่ม จนครบ ๘ กระทง สัปเหร่ออีกคนหนึ่งตั้งพิธีทำน้ำมนต์ธรณีสาร  มีคาถาว่า สิโร  เม  พุทฺธเทวญจ  ฯลฯ   เมื่อเสร็จแล้ววักน้ำมนต์ในขันขึ้นเสยผม  ๑ ครั้ง แล้วเอาน้ำมนต์มาพรมที่โลงและวักน้ำมนต์ในขันขึ้นมาเสยผม ๑ ครั้ง เอาน้ำมนต์มาพรมที่โลงและวักเสยผมไปด้วย  สัปเหร่ออีกคนหนึ่งหยิบเอาเทียนที่จุดติดปากโลงนั้น ๑ เล่ม มาจุดด้ายสายสิญจน์ระหว่างช่องปากกานั้นให้ไหม้หมดทุกช่อง  เว้นไว้แต่ช่องด้านสกัดด้านหนึ่ง  ซึ่งจะกำหนดให้เป็นหัวโลง  สัปเหร่อคนที่พรมน้ำมนต์เสร็จแล้วนั้น ถือพร้าโต้มากดลงที่ด้ายสายสิญจน์ระหว่างกลางหัวโลงกล่าวคาถาว่า  พุทฺธํ  ปจฺจกฺขมิ  ธมฺมํ  ปจฺจกฺขามิ  สงฺฆํ  ปจฺจกฺขามิ  ครั้นแล้วร้องถามว่า  โลงของใคร  พวกเจ้าภาพต้องบอกไปว่า  เป็นโลงของคนนั้น  (ออกชื่อผู้ตาย)  หรือถามเองตอบเองก็มี  จากนั้นสัปเหร่อเอาพร้าโต้สับด้ายสายสิญจน์นั้น  ลงกับปากโลง ๓ ครั้ง  คือ สับลงตรงกลางก่อน  แล้วสับข้างซ้ายและขวา  มีระยะห่างกันราวก  ๑ นิ้ว  ให้ด้ายสายสิญจน์ขาด ล้มปากกาและเทียนยังจุดเหลืออยู่ในโลง หยิบกระทงกุ้งส้าปลายำโยนทิ้งไป เป็นอันเสร็จพิธีเบิกโลง

          การเบิกโลงนี้ มีเรื่องเล่าว่า  เมื่อยังใช้ท่อนไม้มาขุดเป็นโลงนั้น  บางแห่งที่หาไม้ขนาดใหญ่ได้ก็เอามาขุดเป็นรางใช้ได้ทีเดียว  บางแห่งที่หาไม้ท่อนขนาดใหญ่ไม่ได้  ได้แต่ท่อนขนาดย่อม  เมื่อขุดเป็นรางเสร็จได้เนื้อที่แคบไม่พอบรรจุศพจำเป็นต้องเบิกให้กว้างออกอย่างเรือโกลนเพื่อบรรจุศพได้  ต่อมาใช้โลงต่อด้วยไม้กระดาน  การเบิกโลงยังคงมีอยู่ แต่ทำพอเป็นพิธีเท่านั้น

เครื่องประกอบโลงศพ

โลงบรรจุศพนั้น  เมื่อทำพิธีเบิกแล้ว มีสิ่งประกอบดังนี้  คือ

                    ในเรื่องนี้มีคำพูดเก่าเป็นนัยว่า “ผุ้นั้นเขานอนเฝือก ๗ ซี่” เป็นที่เข้ใจว่าผู้นั้นตายเสียแล้วหรือนัยหนึ่งพูดเชิงเย้ยหยันว่า “ถึงจะถือเนื้อไว้ตัวว่าเป็นคนมั่งมี มียศอำนาจวาสนาอย่างไรก็ตามย่อมไม่พ้นนอนเฝือก ๗ ซี่ไปได้” หมายความว่าคนเราเมื่อตายไป ถึงจะมั่งมีบรรจุโลงอย่างงดงาม ย่อมไม่พ้นที่จะต้องนอนเฝือก ๗ ซี่ ที่รองก้นโลง หรือคนเข็ญใจ ซึ่งไม่มีโลกก็ต้องนอนบนเฝือก ๗ ซี่ เช่นกัน

                    การทำไม้ไผ่เป็น ๔ ขั้น เรียกว่า บันไดผีนี้ ถือว่าเพื่อให้ผู้ตายพาดขึ้นไปไหว้พระจุฬามณีบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์

                    ในเรื่องมหากาลเถระมีกล่าวว่า บันไดสามขั้นนั้นเปรียบเหมือนภพ ๓ คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ สัตว์ทั้งหลายย่อมเวียนเกิดเวียนตายอยู่ไม่รู้ขาดในภพทั้งสามนี้ ดุจคนขึ้นและลงบันไดฉะนั้น เมื่อมีวาสนาบารมีแก่กล้าเต็มเปี่ยมดี บรรลุมรรคผลและนิพพานแล้วจึงจะพ้นจากภพทั้งสามนี้ได้

ตั้งศพ

          เมื่อบรรจุศพลงโลงเสร็จเรียบร้อยแล้ว จะตั้งศพนั้นไว้ที่บ้านเพื่อบำเพ็ญกุศลก็ดี จะเอาไปตั้งก่ออิฐถือปูนไว้ก็ดี หรือจะฝังก็ดี ตั้งบนเชิงตะกอนเพื่อเผาก็ดีถือกันว่าต้องหันศีรษะศพไปทางทิศตะวันตกเสมอ ทั้งนี้ถือเป็นประเพณีสืบมาโดยมีเรื่องเล่าว่า “เมื่อครั้งพระอิศวรทำพิธีโกนจุกพระ   ชิเนต (ควรจะเป็นพระพิฆเนศ) ไม่ได้เชิญพระอังคารให้ไปร่วมพิธี พระอังคารโกรธบันดาลให้มีดมาตัดเศียรพระชิเนต ไปทิ้งแม่น้ำ พระอิศวรจึงได้ใช้พระเพชรฉลูกรรม์ (เห็นจะเป็นพระวิศวกรรม) ไปเอาศีรษะมนุษย์หรือเศียรฉานที่นอนหันศีรษะไปทางทิศตะวันตกมาต่อ พระเพชรฉลูกรรม์ไปพบเพียงช้าง  ๒ เชือก นอนหันศีรษะไปทางทิศตะวันตก จึงตัดศีรษะมาถวายพระชิเนต ๆ จึงมีเศียรเป็นช้าง”  ด้วยเหตุนี้ คนเราจึงไม่นอนหันศีรษะไปทางทิศตะวันตก แม้แต่ทิศใต้ก็ไม่นิยมนอนหันศีรษะไป โดยถือว่าเป็นเสนียดจัญไร จึงไม่ตั้งศพหันศีรษะไปทางทิศตะวันออกหรือทิศเหนือเลย

ตามไฟหน้าศพ

พระสวด

เซ่นศพ

          ระหว่าง ๓ วัน นับตั้งแต่วันตาย ต้องจัดหาข้าวน้ำใส่สำรับ ตั้งไว้ข้างโลง วันละ ๒ เวลา คือเช้าและเย็นเป็นการเซ่นศพ เวลาเซ่นให้เคาะโลง ๓ ครั้ง บอกศพให้รับประทานอาหาร ถึงผู้ตายเป็นพ่อก็บอกว่า “ พ่อกินข้าว”  บอกอย่างนี้ทุกคราวไป ตั้งอาหารเซ่น ราวชั่วโมงนึงจึงยกกลับไป การเซ่นศพเช่นนี้ถือว่า “สิ่งใดมีอยู่ ก็ย่อมคงอยู่ และจะมีอยู่ต่อไป” ผู้ตายขณะมีชีวิตเคยกินอย่างใด เมื่อตายก็ย่อมกินอย่างนั้น นี้ถือว่าเป็นคติไสยศาสตร์

          ค. ประตูป่า  ก่อนที่จะนำศพออกจากบ้านต้องทำประตูป่า คือ เอากิ่งไม้สองกิ่งมาปักไว้บนประตูที่จะนำศพออก ผูกปลายจดกันเมื่อยกศพออกจากไปแล้ว ถอนกิ่งไม้ทิ้งเสีย การทำเช่นนี้เพื่อป้องกันไม่ให้ผีกลับมาเรือนได้อีก เพราะเมื่อผีออกไปพ้นประตูป่าแล้ว ถอนกิ่งไม้นั้นทิ้งเสีย เมื่อผีกลับมาหาที่สังเกตไม่ได้จะหลงทางเลยไปที่อื่น นัยหนึ่งเป็นปัญหาธรรมว่า ประตูป่าช้าใครไปแล้วไม่ได้กลับมาเห็นญาติมิตรอีกต่อไป ควรเป็นที่ปลงธรรมสังเวชยิ่งนัก

          ง. ซัดข้าวสาร  ขณะศพเคลื่อนออกจากบ้านต้องซัดข้าวสาร บางทีซัดด้วยเกลือเวลาซัดเสกคาถาว่า คจฺฉ อมุมฺหิ พุทธปัด  ทั้งนี้ เพื่อให้ศพไปผุดไปเกิด จะได้ไม่มารบกวนคนในบ้านต่อไป

          จ. ไม้ขีดทางที่ไป เป็นเครื่องหมายให้คนตายในภายหลังได้สังเกต และตามไปหาที่ไว้ศพถูก

          ฉ. ห้ามไม่ให้หามข้ามนาข้ามสวน  การห้ามนี้ไม่เกี่ยวกับลัทธิหรือศาสนา ห้ามโดยเจ้าของนาหรือเจ้าของสวน รังเกียจในการนำศพผ่านเข้าไปในเขตที่ดินของเขา หรือเกรงว่าจะไปเหยียบต้นข้าวและต้นไม้ของเขาตาย ครั้นนานเข้าผู้ที่ไม่ทราบความหมายถือเป็นประเพณีต่อ ๆ กันมา เห็นว่าศพนั้นเป็นอัปมงคล เมื่อผ่านเข้าไปในเขตที่ดินของตน ที่ดินนั้นจะพลอยเป็นอัปมงคลไปด้วย

โปรยข้าวตอก

 .....หน้าต่อไป....