ขนบธรรมเนียมเกี่ยวกับพิธีกรรม

            คำว่าผีโรง  หมายถึง  วิญญาณของผู้ก่อตั้งวงศ์ตระกูลนั้น ๆ กล่าวคือ  บรรพบุรุษของตระกูลนั้นเอง  ซึ่งจะเชิญดวงวิญญาณของต้นตระกูลบรรพบุรุษมาเข้าร่างทรงของผู้ที่ถูกคัดเลือกให้รับตำแหน่งคนทรงผีโรง  ผู้ที่ถูกคัดเลือกให้รับตำแหน่งหน้าที่  คนทรงผีโรงได้นั้นอาจจะเป็นหญิงหรือชายก็ได้สุดแท้แต่ผู้ที่สืบทอดตำแหน่งผู้ทำพิธีผีโรงจะเป็นผู้คัดเลือกโดยดูจากคุณสมบัติพิเศษคือผู้มีกลิ่นผมหอม  แต่ถ้าบุคคลในตระกูลเดียวกันไม่มีผู้เหมาะสมในการสืบทอดไม่ได้รับการคัดเลือกอาจจะคัดเลือดจากบุคคล  ที่อยู่นอกตระกูลได้ โดยมีการรับมอบการสืบทอดจากสิ่งของ    ต่าง ๆ ดังนี้    แหวนพลอยแดง  อาวุธ  อุปกรณ์ที่ใช้ในการประกอบพิธี  แต่ถ้าในกรณีไม่สามารถสรรหาผู้รับตำแหน่งในการสืบทอด  ผู้ประกอบพิธีได้คนในตระกูลก็จะนำแหวนพลอยแดงอาวุธประจำตระกูลอุปกรณ์ที่ใช้ประกอบพิธีใส่ถาดหรือภาชนะแล้วนำไปลอยแพในแม่น้ำ  เป็นการตัดขาดจากการประกอบพิธีกรรมผีโรงของตระกูลและเชื่อถือกันว่าถ้ามีผู้เก็บได้แล้วนำข้าวของเครื่องใช้ไปใช้ประโยชน์ต่อผู้นั้นและบุคคลในตระกูลนั้นถึงแม้จะไม่มีเชื้อสายชาวมอญ  หรือไม่เคยตั้งพิธีกรรมรำผีโรงมาก่อนก็มีเหตุให้ต้องรับสืบทอดพิธีกรรมรำผีโรงสืบต่อไป

            วันทำพิธีจะเริ่มตั้งแต่เช้า  สมาชิกในตระกูลจะช่วยกันประกอบอาหาร  เช่น  ยำเต่า หรือยำไก่  สมาชิกที่มาร่วมในพิธีจะนำของมาไหว้ผีโรงด้วย   โดยนำมาใส่ถาดหรือกะละมังที่เจ้าภาพจัดเตรียมไว้  ช่วงเช้านี้วงปี่พาทย์จะตระเตรียมเข้าประจำที่  สายๆ  จะเริ่มรำถวายผีโรง โดยผู้มาร่วมพิธีจุดธูปบูชาบรรพบุรุษแล้วร่วมกันร่ายรำถวายผีโรงตลอดทั้งวัน  สลับกับการละเล่น อาทิทอยสะบ้า  เล่นลูกช่วง ชนไก่  สุดท้ายจะทำพิธีปัดรังควานเป็นอันเสร็จพิธี  ก่อนที่ญาติๆ จะเดินทางกลับเจ้าภาพจะแจกจ่ายอาหารที่ใช้ในพิธีไหว้ให้นำกลับไป  เพราะเชื่อถือกันว่าผู้ใดได้กินสิ่งของในพิธีไหว้ผีโรงจะอยู่เย็นเป็นสุข หายป่วยหายไข้

ท่าร่ายรำประกอบพิธีกรรม ๔ ท่า   ดังนี้

            ผู้ที่รับหน้าที่เป็นร่างทรงของวิญญาณต้นตระกูลที่เรียกว่า “ผีใหญ่” จะเป็นผู้ทำพิธีไหว้ครู  ผู้ร่วมพิธีจะนั่งรวมกันในโรงพิธี แต่งกายตามแบบชาวมอญทั้งชายและหญิงนั่งเรียงตามลำดับ ผู้เป็นเจ้าบ้านจะเป็นผู้ถือพานดอกไม้ธูปเทียนให้แก่ผู้ทำพิธีและผู้ใหญ่ที่ร่วมพิธีโดยขอขมาหรือขอพรจากผู้ทำพิธีและผู้ร่วมพิธีจุดธูปเทียน บอกล่าวถึงดวงวิญญาณ ครู – อาจารย์ และนำอาวุธ อุปกรณ์ต่างๆที่เป็นสมบัติของตระกูลมาบูชาในพิธีด้วย เช่น อาวุธมีด ใบหล้า ซึ่งถือว่าเป็นใบไม้มงคลเมื่อไหว้ครบแล้วผู้ทำพิธี และผู้ใหญ่จะร่วมกันร่ายรำ ประกอบดนตรีที่มีทำนอง เพลงมอญ ซึ่งการร่ายรำ ก็จะเป็นท่าสวยงามตามธรรมชาติ และตามความถนัดของแต่ละบุคคลไม่มีท่ารำที่เป็นแบบแผน โดยการร่ายรำนั้น จะมีการนำอาวุธ อุปกรณ์ประกอบของต้นตระกูลที่อยู่ในโรงพิธีมาประกอบการ    ร่ายรำด้วย  โดยผู้ทำพิธีจะเป็นผู้ร่ายรำก่อนแล้วนำส่งต่อไปทีละคนจนครบ

๒. ย๊ะ เมิน โหน๊ก กะ โหล๊ก ฮ้อย  (เชิญผีบ้าน)

            เมื่อพิธีไหว้ครูเสร็จสิ้น  เจ้าบ้านจะจุดธูปเชิญดวงวิญญาณของผีบ้านหรือผีต้นตระกูลมาประทับร่างทรงเพื่อดำเนินการตามพิธีกรรม ต่อไป ผู้ที่ทำหน้าที่เป็นร่างทรงของผีต้นตระกูลหรือผีโรงหรือผีใหญ่นั้น       เมื่อมีการประทับร่างผู้ที่เป็นญาติในพิธีจะสังเกตเห็นจากกิริยาที่แปลกออกไป ก็จะเข้ามาบอกกล่าวเชิญทำพิธีกรรมต่อ มีการแต่งตัวผู้เป็นร่างทรงผีโรงใหญ่ด้วย เสื้อผ้าชุดเฉพาะที่ใช้สำหรับผีโรงเท่านั้น มีการทาแป้งหอม จากนั้น ผู้เป็นร่างทรงจะร่ายรำตามจังหวะและทำนองเพลงและร้องเพลงประกอบด้วย ภาษามอญ ซึ่งบอกเล่าถึงประวัติความเป็นมาของตระกูลว่ามีความเป็นมาอย่างไรบ้างโดยมีคัมภีร์เขียนเป็นภาษามอญบอกเล่าเรื่องราวไว้ซึ่งเป็นการเล่าเรื่องความเป็นมาของตระกูลให้ลูกหลายและผู้ร่วมพิธีที่ไม่ใช่คนในตระกูลได้รับทราบกัน ซึ่งผู้ที่มาร่วมพิธีเป็นบุคคลภายนอกจะไม่ได้รับอนุญาตให้เข้าไปในโรงพิธี

            ลูกสะใภ้จะเป็นผู้เชิญวิญญาณของคนในตระกูลที่ล่วงลับไปแล้วให้มาร่วมพิธีโดยใช้ผ้าที่เตรียมไว้  อาจเป็นผ้าขาวม้าก็ได้นำไปผูกกับเสาบ้านร่างทรงผีโรงจะนำพานข้าวตอกไปที่เสาผูกและทำพิธีเชิญวิญญาณ    ลูกสะใภ้จะเป็นผู้โยนผ้าที่ผูกอยู่ไปมาจนกระทั่งเชิญวิญญาณเข้าร่างได้สำเร็จก็จะมีอาการที่แตกต่างจากปกติซึ่งในการสาธิตได้เชิญวิญญาณของเมียหลวง เมียน้อยมาเข้าร่างทรง  จากนั้นร่างทรงเมียหลวง เมียน้อยจะร่ายรำโดยนำอาวุธมีด  คันหลาว และอุปกรณ์ต่างๆ  มาร่ายรำประกอบจนครบถ้วน

ท่าการละเล่นในพิธีกรรมการรำผีโรง  มี   ๘ ท่า  ดังนี้

รำผีโรง มอญบางขันหมาก หน้า ๒ >>